Kipler

Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü ekler alarak değişik biçimlerde kullanılırlar. Bu kullanılış biçimlerinin her birine kip denir. Kip, fiillerin zaman, şahıs, tekillik ve çoğulluk bildiren şekilleridir. Bunların yanında olumsuzluk ve soru biçimleri de vardır, ama bu ikisi zaten var olan kiplerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ve olumsuz soru şeklinde kullanımlarıdır, o kadar. 

Fiiller kip yönünden ikiye ayrılır:
Haber (bildirme) kipleri ve istek kipleri

I. BASİT ZAMANLI ÇEKİMLER

Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir.
Yapılışı şöyledir: fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.)
Kipler, kip ekleri ve çekim örnekleri aşağıda verilmiştir:

1. Haber (Bildirme) Kipleri

Zaman kavramı taşıyan kiplerdir, yani zaman ekleriyle yapılırlar. Taşıdıkları bu zaman eklerine göre beşe ayrılır:

a. Bilinen (görülen,bilinen,di'li) Geçmiş Zaman Kipi

Fiile (kök veya gövde) "-dı/di/-du/-dü ; -tı/-ti/-tu/-tü" eki getirilerek yapılır.
Bu ek bilinen geçmiş zaman ifade eder.
]Uzak ya da yakın geçmişte yapılan ve tamamlanan işleri kesinliğe bağlayarak anlatır.
Araştırmalarını geçen yıl kitaplaştırarak yayımladı.
Saat kaçta ve nerede buluşacağımızı şimdi hatırladım.
Konular ayrıntılarıyla görüşüldü
]Kişi, kişiler ya da tarih tarafından bilinen olaylar anlatılır.
1908'de ikinci Meşrutiyet ilân edildi.
Türklere Anadolu'nun kapılarını Alparslan açtı.

Çekimi: 

Olumlu: Gel-di-m, Gel-di-n, Gel-di,
            Gel-di-k, Gel-di-niz, Gel-di-ler
Olumsuz: Gel-me-di-m, Gel-me-di-n, Gel-me-di,
              Gel-me-di-k, Gel-me-di-niz, Gel-me-di-ler
Olumlu soru: Gel-di-m mi?, Gel-di-n mi?, Gel-di mi?,
                   Gel-di-k mi?, Gel-di-niz mi?, Gel-di-ler mi?
Olumsuz soru: Gel-me-di-m mi?, Gel-me-di-n mi?, Gel-me-di mi?,
                     Gel-me-di-k mi?, Gel-me-di-niz mi?, Gel-me-di-ler mi?

b. Öğrenilen(duyulan,anlatılan,miş'li) Geçmiş Zaman

Fiile "-mış/-miş-/-muş/-müş" eki getirilerek yapılır.
]Bu ek ve bu çekim, yapılan işin görülmediğini, duyulduğunu, öğrenildiğini ifade eder.
Depremzedelere gönderilen yardımları engellemişler.
Atalarımız bizlere güvenmiş de bu vatanı emanet etmişler.
Annemin anlattığına göre ben bir yaşında yürümeye başlamışım.
]Farkında olunmayan ya da sonradan fark edilen fiilleri anlatır:
Okula giderken otobüste uyumuşum.
Bir de baktım ki okul durağını geçmişiz.
]Bir işle, oluşla ilgili kişisel görüş bildirir:
Yemek güzel olmuş; ellerin dert görmesin.
]Masallarda kullanılır:Bir varmış, bir yokmuş. Az gitmiş uz gitmiş.

Çekimi:

Olumlu:Gel-miş-im    Gel-miş-sin    Gel-miş Gel-miş-iz   Gel-miş-siniz  Gel-miş-ler
Olumsuz:Gel-me-miş-im  Gel-me-miş-sin   Gel-me-miş
             Gel-me-miş-iz    Gel-me-miş-siniz   Gel-me-miş-ler
Olumlu soru:Gel-miş miyim?  Gel-miş misin?  Gel-miş mi?
                   Gel-miş miyiz?    Gel-miş misiniz?     Gel-miş-ler mi?
Olumsuz soru:Gel-me-miş miyim?  Gel-me-miş misin?     Gel-me-miş mi?
                     Gel-me-miş miyiz?    Gel-me-miş misiniz?   Gel-me-miş-ler mi?

c. Şimdiki Zaman

Fiile "-yor" eki getirilerek yapılır. Ünsüzle biten fiile "İ" yardımcı ünlüsüyle birlikte; ünlüyle bitenlere tek başına getirilir: Oku-yor                      gel-i-yor
]Belirtilen işin, oluşun vb. içinde bulunulan zamanda yapılmakta olduğunu ifade eder.
Gidiyorum, gurbeti gönlümle duya duya,
Ulukışla yolundan Orta Anadolu'ya
Bir yer var, biliyorum;
Her şeyi söylemek mümkün;
Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;
Anlatamıyorum.
]Bu çekimden sonra "-Dİr" bildirme eki kullanılırsa olasılık anlamı katılmış olur:
O şimdi mışıl mışıl uyuyordur.
]Bu ekin yerini "-mEk-tE" ekleri alabilir:Gördüğün gibi dinleniyoruz>dinlenmekteyiz.

Çekimi:

Olumlu:Gel-i-yor-um     Gel-i-yor-sun    Gel-i-yor  
            Gel-i-yor-uz   Gel-i-yor-sunuz   Gel-i-yor-lar
Olumsuz:Gel-mi-yor-um   Gel-mi-yor-sun   Gel-mi-yor
              Gel-mi-yor-uz    Gel-mi-yor-sunuz   Gel-mi-yor-lar
Olumlu soru:Gel-i-yor muyum?     Gel-i-yor musun?     Gel-i-yor mu?
                   Gel-i-yor muyuz?      Gel-i-yor musunuz?    Gel-i-yor-lar mı?
Olumsuz soru:Gel-mi-yor muyum?   Gel-mi-yor musun?    Gel-mi-yor mu?
                     Gel-mi-yor muyuz?    Gel-mi-yor musunuz?   Gel-mi-yor-lar mı?

d. Gelecek Zaman

Fiile "-acak/ecek" eki getirilerek yapılır.
]İşin gelecekte yapılacağını bildirir.
Senin altında doğdum,
Senin dibinde öleceğim.
Önümden çekilirsen İstanbul görünecek
Nerede olduğumu bileceğim
Sisler utanacak, eğilecek
Ağzının ucundan öpeceğim
Saçına kalbimi takacağım
Avcunda bir şiir büyüyecek
Nerede olduğumu bileceğim (Atilla İlhan; Rüzgâr Gülü)
]"-dir" bildirme ekiyle birlikte kullanıldığında kesinlik anlamı katar.
Yarınki maç saat 14:00'te yapılacaktır.

Çekimi:

Olumlu:Gel-eceğ-im     Gel-ecek-sin     Gel-ecek
           Gel-eceğ-iz     Gel-ecek-siniz    Gel-ecek-ler
Olumsuz:Gel-me-y-eceğ-im    Gel-me-y-ecek-sin    Gel-me-y-ecek
             Gel-me-y-eceğ-iz      Gel-me-y-ecek-siniz    Gel-me-y-ecek-ler
Olumlu Soru:Gel-ecek miyim?    Gel-ecek misin?    Gel-ecek mi?
           Gel-ecek miyiz?    Gel-ecek misiniz?   Gel-ecek-ler mi?
Olumsuz Soru:Gel-me-y-ecek miyim?    Gel-me-y-ecek misin?   Gel-me-y-ecek mi?
                    Gel-me-y-ecek miyiz?     Gel-me-y-ecek misiniz? Gel-me-y-ecek-ler mi?

e. Geniş Zaman

Fiil kök veya gövdesine "-r" ; "-ar/-er" ; "-ır/-ir/-ur/-ür" eki getirilerek söz konusu olan işin vb. geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümüne ait olduğunun, yani her zaman tekrarlandığı bildirir.  

Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
Ağlarım, ağlatamam; hissederim, söyleyemem
Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

*Geniş zamanın olumsuz çekiminde bu ekin kullanımı biraz izah gerektirir. Bazı şahıslarda olumsuzluk ekinden sonra geniş zaman eki gelmezken bazılarında da "z" olarak kullanılır:

Gel-i-r-im       >        gel-me-m                    ek yok
Gel-i-r-sin       >        gel-me-z-sin                z
Gel-i-r             >        gel-me-z                     z
Gel-i-r-iz         >        gel-me-y-iz                  ek yok
Gel-i-r-siniz    >        gel-me-z-siniz              z
Gel-i-r-ler       >        gel-me-z-ler                z

Çekimi:

Olumlu:Gel-i-r-im    Gel-i-r-sin    Gel-i-r   Gel-i-r-iz   Gel-i-r-siniz   Gel-i-r-ler
Olumsuz:Gel-me-m   Gel-me-z-sin   Gel-me-z  
              Gel-me-y-iz    Gel-me-z-siniz  Gel-me-z-ler
 Olumlu Soru:Gel-i-r miyim?Gel-i-r misin?Gel-i-r mi?
Gel-i-r miyiz?Gel-i-r misiniz?Gel-i-r-ler mi?
 Olumsuz Soru:Gel-me-z miyim?Gel-me-z misin?Gel-me-z mi?
Gel-me-z miyiz?Gel-me-z misiniz?Gel-me-z-ler mi?

2. DİLEK KİPLERİ

Dilek kipleri, fiillere dilek anlamı katan kiplerdir.
Fiilin zamanını bildirmezler. Ama hepsinde de pek belirgin olmayan bir gelecek zaman anlamı vardır.
Dilek kipleri dörde ayrılır:

a. Gereklilik Kipi

Fiile "-malı/meli" eki getirilerek yapılır. Belirtilen işin yapılması gerektiğini bildirir.
"lâzım, gerek, icap eder" anlamlarını verir.
Bütün bunların üstüne
Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim ;
Vatanım milletim tüm insanlar kardeşlerim
Sonra sen gelmelisin dilimin ucuna adın gelmeli
Adın kurtuluştur ama söylememeliyim
Can kuşum umudum canım sevgilim.

Çekimi 

Olumlu:		Olumsuz:
Gel-meli-y-im Gel-meli-sin Gel-meli	Gel-meli-y-iz Gel-meli-siniz Gel-meli-ler	Gel-me-meli-y-im Gel-me-meli-sin Gel-me-meli	Gel-me-meli-y-iz Gel-me-meli-siniz Gel-me-meli-ler

Olumlu Soru:		Olumsuz Soru:
Gel-meli mi-y-im? Gel-meli misin? Gel-meli- mi?	Gel-meli mi-y-iz ? Gel-meli mi-siniz? Gel-meli-ler mi?	Gel-me-meli mi-y-im? Gel-me-meli misin? Gel-me-meli- mi?	Gel-me-meli mi-y-iz ? Gel-me-meli mi-siniz? Gel-me-meli-ler mi?

b. İstek Kipi

Fiile "-a /-e" eki getirilerek yapılır. Fiilin yapılmasının istendiğini bildirir.
Bende yok sabr ü sükûn sende vefadan zerre
İki yoktan ne çıkar fikr idelim bir kerre
Güneş ufuktan şimdi doğar 
Yürüyelim arkadaşlar 
Nereye dikilmek istersen
Söyle seni oraya dikeyim!
Hep senünçündür benim dünyâ cefasın çektiğim
Yoksa ömrüm varı sensiz neyle(ye)yim dünyâyı ben
*Ünlüyle biten fillerin 1. tekil şahıs çekiminde heceden tasarruf edilebilmektedir:
Gelmeyeyim>gelmeyim    Okumayayım>okumayım     Neyleyeyim>neyleyim
*Beddua amaçlı da kullanılabilir:Kurşunlara gelesin.

Çekimi

Olumlu:		Olumsuz:
Gel-e-y-im Gel-e-sin Gel-e	Gel-e-lim Gel-e-siniz Gel-e-ler	Gel-me-y-e-y-im Gel-me-y-e-sin Gel-me-y-e	Gel-me-y-e-lim Gel-me-y-e-siniz Gel-me-y-e-ler

Olumlu Soru:		Olumsuz Soru:
Gel-e-y-im mi? -- --	Gel-e-lim mi? -- --	Gel-me-e-y-e-yim mi? -- --	Gel-me-e-ye-lim mi? -- --

c. Dilek-Şart Kipi

Fiile "-sa/-se" eki getirilerek yapılır.
Fiilin yapılması dileğini bildirir. Bu durumda bu eki alan fiil yüklemdir.